سیستم ها - systems
ساعت ۱٢:۱۱ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٢۳ اردیبهشت ۱۳٩٢  کلمات کلیدی: کارشناسان سیستم

تفکر سیستمی ها

بعد از جنگ جهانی دوم در ادبیات مدیریت وارد شد و رویکردش این بود که چطور از علم در مدیریت استفاده شود. طراحان این ایده انگلیسی ها بودند که در جنگ به شدت از این ایده استفاده می کردند.

تعریف سیستم:

عبارت است از مجموعه ای از اجزاء به هم پیوسته که با یکدیگر در تعامل هستند برای رسیدن به هدف مورد نظر.

در سیستم صحبت از یک کل می کنیم که این کل دارای اجزائی است بدین معنی که اگر هر عضو کارش را خوب انجام ندهد کل هم از آن تاثیر می گیرد . تا قبل از دیدگاه سیستمی روابط متغیرها را رابطه علی و معلولی می خواند از زمانی که دیدگاه سیستمی آمد روابط متغیرها به تعامل تبدیل شد. یعنی همچنان که  Aروی B  اثر می گذارد B هم روی A اثر می گذارد.

به طور کلی هر سیستمی دارای چهار مولفه اساسی است :

  1. ورودی – داده – input
  2. فرآیند روش های انجام کار  process
  3. خروجی  - ستاده -  output
  4. حلقه بازخورد که تشکیل  loop را می دهد.

 

 نکته: در سیستم سلسله مراتبی، خروجی یک سیستم ما قبل ورودی سیستم بعدی خواهد بود.

مفاهیم مطروحه در تئوری سیستم ها:

سیستم باز و بسته:

سیستم باز، سیستمی را گویند که با محیط پیرامونش ارتباط و تعامل داشته باشد، به عبارتی دیگر سیستمی است که نسبت به عناصر محیطی خود دارای شعور و آگاهی است.

سیستم بسته، سیستمی است که با محیط خود ارتباط ندارد به عبارتی دیگر نسبت به عوامل محیطی خود آگاهی و اطلاع ندارد.

نکته: باز و بسته بودن یک سیستم نسبی است یعنی سیستم ها را نه می توان مطلقاً بسته دانست و نه مطلقاً باز، یعنی سیستم ها روی یک طیف هستند

سیستم های اصلی و فرعی – هر سیستمی متشکل از یک یا تعدادی سیستم های فرعی است، سیستم اصلی روی سیستم های فرعی تاثیر می گذارد و دیگر اینکه سیستم اصلی هم از عملیات سیستم فرعی تحت تاثیر قرار می گیرد.

تذکر: اینکه ما یک سیستمی را اصلی بدانیم یا فرعی بستگی به سطح تجزیه و تحلیل ما دارد .

 

آنتروپی:

آنتروپی یعنی وجود یک بی نظمی، یا نیروهایی که سیستم را به سمت کهولت، پیری و مرگ می برند، اگر این عوامل که سیستم را به سمت مرگ می برند زیاد شوند گوئیم سیستم تولید انتروپی می کند.

آنتروپی منفی:

سیستم عواملی را که باعث می شوند به سمت مرگ برود را اگر کنترل کند آنتروپی منفی گوئیم. هر سیستم دارای آنتروپی است. تعریف دیگر آنتروپی این است که هر گاه سیستمی ورودیش در مقابل خروجی اش سهم بالایی داشته باشد تولید آنتروپی می کند.

 

همپایانی:

سیستم ها از روش های مختلفی می توانند به یک فرجام و پایان مشترک برسند .

 

سینرژی – هم افزایی / تضایف

یعنی اینکه اگر ما روابط بین عناصر یک سیستم را به خوبی سازماندهی کنیم وضعیتی در عملکرد سیستم به وجود می آید که خروجی سیستم از جمع جبری تک تک اعضاء بیشتر می شود .

مثلاً در یک تیم اگر تک تک اعضاء خوب باشند اما در صورتی که مربی نتواند این بازیکنان خوب را با هم هماهنگ کند تیم ضعیفی از کار در خواهند آمد.

 

کل گرایی Holism

اگر ما بخواهیم یک سیستم را تحلیل کنیم هیچگاه از کلیت یک سیستم نباید غافل شویم، گاهی اوقات بعضی از افراد آنقدر به یک جزء از کار خود توجه می کنند که کل کار خود را فراموش می کنند.

 

علم ارتباطات و کنترل – سایبرنتیک cybernetic

در تئوری سیستم ها روابط عناصر یک سیستم باید به گونه ای باشد که با نقل و انتقال اطلاعات مدیر یک سیستم را مطلع کند که آیا عملیات درست انجام می شود یا خیر.

بازخورد feedback

یکی از عناصری است که سیستم را نسبت به نحوه عملیات خودش مطلع می کند. بازخوردها دو نوعند ؛

بازخورد مثبت position feedback

باخوردی است که موجب رشد سیستم می شود.

بازخورد منفی negative feedback

بازخوردی است که انحراف از هدف را نشان می دهد گاهی اوقات به این بازخورد، بازخورد هوشیار دهنده هم گویند

توجه: بازخورد مثبت در اولویت است یا منفی؟

بازخورد منفی، زیرا اگر بازخورد مثبت نداشته باشیم حداکثر این است که رشد سیستم را گرفته ایم اما اگر بازخورد منفی نداشته باشیم انحراف و نابودی سیستم را متوجه نمی شویم .

 

روابط عناصر و اجزاء سیستم ها با یکدیگر:

دو نوع رابطه مهم مطرح است.

  1. رابطه انگلی : یعنی اینکه جزئی از عناصر یک سیستم از عناصر دیگر تغذیه کند.
  2. رابطه هم زیستی : یعنی اجزاء یک سیستم به همدیگر وابستگی متقابل دارند  رابطه همزیستی در یک سیستم بقاء سیستم را تضمین می کند.

 

پیامدهای تفکر سیستمی:

  1. وابستگی متقابل – یعنی عناصر یک سیستم به همدیگر وابستگی متقابل دارند.
  2. ایستائی و پویایی – اگر عناصر یک سیستم تغییر نکند گوئیم سیستم ایستا است و بالعکس پویاست
  3. انتزاعی و واقعی – به سیستم های انتزاعی، تخیلی، کیفی و آرمانگر و یا سیستم هایی که در سطح سازه هستند هم گوئیم. مثل سازمان های مجازی که جزء سیستم های انتزاعی هستند .

 

انتقادات وارده به تئوری سیستم ها:

  1. عدم وجود ابزار تحلیلی مناسب : یعنی حرف هائی که درباره تئوری سیستم ها می زنیم بیشتر انتزاعی است تا واقعی. به عبارت دیگر بسیار نظری، کیفی و دور از دسترس است.
  2. ساده انگاری روابط بین عناصر : ما به دلیل محدود بودن قوای فکری خود در تئوری سیستم ها سعی می کنیم همیشه ساده ترین روابط را پیدا – تعدیل کردن - و به آن اکتفا کنیم به دنبال روابط پیچیده تر نباشیم
  3. استفاده از ابزار علمی (or) عملاً در مدیریت کارآمد نیست  چون تمامی عوامل یک سیستم عملاً قابل فرموله کردن نیست.

طبقه بندی سیستم ها :سیستم ها از دو نگاه طبقه بندی می شوند.

الف . از نگاه رفتاری

  • سیستم های حافظ وضع موجود
  • سیستم های هدف جو
  • سیستم های چند هدفی
  • سیستم های چند هدفی خود تصحیح

سیستم های حافظ وضع موجود – سیستم هایی هستند که به دنبال حفظ وضعیت فعلی خود هستند.

سیستم های هدف جو ( تک هدفی ) – سیستم هایی هستند که علاوه بر اینکه وضع موجود را حفظ می کنند قادر هستند که هدف های فراتری را نیز در یک زمینه بگذارند

سیستم های چند هدفی – سیستم هایی هستند که علاوه بر حفظ وضع موجود در چندین زیمنه هدف گذاری جدید می کنند.

سیستم های چند هدفی خود تصحیح – سیستم هایی که کاملاً روی هدف خود مسلط هستند با این تفاوت که قادرند در بین راه اصلاحات لازم و تعدیل های لازم را به طور خودکار انجام دهند.

هرقدر از سیستم های حافظ وضع موجود به سمت سیستم های چند هدفی خود تصحیح می رویم سیستم ها پیچیده تر می شود و سطح انتزاع آنها بالاتر می رود.

ب . از نگاه درجه پیچیدگی : معروفترین طبقه بندی در ارتباط با شناخت سیستم ها از سوی فردی به نام بولدینگ انجام شده است. طبقه بندی سیستم های بولدینگ به شرح زیر است .

  • سیستم های ایستا / ساخت یافته / ساختاری ایستاFramework سیستم هایی هستند که عناصر آن سیستم دارای حرکت و پویایی نیستند. نمودار سازمانی که به دیوار نصب است یک سیستم ایستا است. یعنی تا  زمانی که یک عامل انسانی آن را تغییر ندهد همچنان باقی خواهد ماند.
  • سیستم های متحرک ساده/ ساعت گونهClockworks یعنی عناصر این سیستم حرکت می کنند اما حرکت این عناصر از قبل تعیین شده و پیش بینی شده است. مثل حرکت عقربه ساعت.
  • سیستم سایبرنتیک/ باخورد  -Cybernetic مثل ترموستات ماشین از عوامل محیطی تاثیر می پذیرد. اما حرکت عقربه ساعت از محیط تاثیر نمی پذیرد در این سیستم ها نوعی شعور و آگاهی برنامه ریزی شده بین عناصر وجود دارد و عوامل محیطی بر روی عناصر این سیستم تاثیر نمی گذارد.
  • سیستم های باز خودکفا/سلولی – Open System در این نوع سیستم ها، سیستم ها می توانند مثل خودشان را تولید کنند. رفتار پیچیده تری دارند.
  • سیستم های گیاهیBlueprinted – Growth Systems این سیستم ها به نسبت سیستم های سلولی پیچیده تر هستند زیرا عناصر عوامل بیرونی روی آنها تاثیر زیادی دارند. هوشمندی این سیستم ها به نسبت سایر سیستم ها بالاتر است پس پیش بینی این سیستم ها مشکل تر است.
  • سیستم حیوانیAnimal sysytem به نسبت سیستم گیاهی، این سیستم ها پیچیده تر هستند چون قدرت جابجایی و تحرک دارند.
  • سیستم انسانیHuman Systems این سیستم ها از سیستم های گیاهی و حیوانی پیچیده تر هستند زیرا علایق، عقاید، آرزوها، نگرش ها در رفتارها اثر می گذارد.
  • سیستمهای اجتماعیSocial اگر ما چندین انسان را کنار هم بگذاریم یک هویتی پیدا می کنند که با هویت تک تک انسان ها یکسان نیست چون تابعی از فرم هاع هنجارها، بایدها و نبایدهای گروه قرار می گیرد. سازمان ها در طبقه سیستم های اجتماعی قرار دارند.
  • سیستم های ماوراء طبیعهTranscendental سیستم های پیچیده ای هستند که دیگر عقل انسان به انها قد نمی دهد . قطعیت پذیری در این سیستم ها وجود ندارد.